10 03 2011

AYNA KORKUSU

AYNA KORKUSU

Ahmet Yıldız
Edebiyat ve Eleştiri Dergisi

"Kasvetli bir boşluk içinde yaşıyoruz ve bu yüzyıl neredeyse sona ermek üzere. Yüzyılın tutkusunu da soğuklunu da yaşadım ben. Donmuş tundraların ötesinde güneşin battığını gördüm. Gerçi kaderime lanet etmemeye çalışıyorum, ama bunda çoğunlukla başarılı olamadığım açık. Ne düşündüğünü biliyorum Karl. Sen tarihin bana verdiği cezayı hak ettiğime inanıyorsun. (...) Ben senin yaşındayken annemle babam cennete giden yollardan söz ederlerdi. Onlar, cenneti indirecek köprüden başka bir şey olmayan, çok özel bir sosyalist yol inşa ediyorlardı. Hiç ses çıkarmadan aşağılanmayı, yoksulların sürekli küçümsenmesine göz yummayı reddetmişlerdi. Ne kadar da talihliydiler, oğlum. Böyle hayaller kurmak ve yaşamını onları gerçekleştirmeye adamak, şimdi sadece sana ve senin temsil ettiğin dünyaya değil, aynı zamanda daha iyi bir dünya yaratmaya ihtiyacı olan, gelgelelim bugünler hayal bile kuramayacak kadar korkutulmuş milyarlarca insana göre ne kadar çılgın görünüyorlar."

Ayna Korkusu, artık yoğunlaşmış bir şiirsel dizelerin imgeleri niteliğinde kalmış yukarıdaki tümcelerden sonra, ağır ve dokunaklı bir tarihin içine dalıyor ki bu anlatılan "bizim tarihimiz"dir! Edebiyata "zevk alma" nosyonu kapısından değil de "politik" bir kapıdan giren bizim kuşak edebiyatçıları için Ayna Korkusu romanı -narsist bir etkiyi de sayarsak- yıllar sonra karşılaştığımız bir başyapıt gibi. Büyük bir yenilgiden, insanın, canla başla inşa ettiği bir binanın, gözlerinin önünde ihanetler, beceriksizlikler, yeteneksizlikler, düşmanın saldırıları karşısında her gün bir tuğlasının tek tek sökülerek yıkılmasını görmesi kadar acı verici başka ne olabilir? İşin içinde inanç, kan, ter varken üstelik. Ayna Korkusu öteki tarafın romanı, yani binanın içinde bulunanların gözünden Avrupa solunun "yükselişinin ve alçalışının" hikâyesine içeriden bir bakış. Biz hep dışındaydık. Kuşatan ülkelerin soluyduk. O bina hep bilinmez ve idealist bir yapıydı bizim için, aslında canımızı vermeye hazırsak da kıyısına köşesine yaklaşabildiğimiz bir yapıydı. Tarık Ali, Ayna Korkusu'nda bizim için yine de heyecan verici o kutunun kapağını çekinmeden açarak, yararak içindeki hazineleri cömertçe seriyor önümüze: Bizim tarihimizi!

""Korkunun aynası"

Ayna nesnesi, bilindiği gibi yalnızca yansıtır. Bakana bakanı yansıtır. Görünenler ise bir yansıtma aletine bakmadan göremeyeceğimiz şeylerdir. Ama görmüş olmanın gerçekten görmek olmadığını artık biliyoruz. Görme edimi için kullanılan aygıtların en önemli özelliği çok boyutlu olmalarıdır. Bunlar Lacan'ın formüle ettiği sistemin benzeridir. Düşsel, gerçek, simgesel olarak adlandırabileceğimiz bu özellikleri Ayna Korkusu okurlarının romanla bütünleştikleri anlarda, yani -pek de mümkün olmayan- yazarın sustuğu, metnin konuştuğu anlarda duyumsadıklarını, sezinlediklerini söyleyebiliriz. Metin, hayata dönüşmekte, çoğu kez de tersi, hayat bizzat metnin kendisi olmaktadır. Baktin'in formülasyonundaki gibi yazarın metnin içinde eridiği anlara, -ki bu metni kontrol edici, denetleyici bir olgudur aynı zamanda- okurun da (metnin içine) adeta ayaklarıyla çakıldığını ekleyebiliriz. Ya da metnin içinden Tarık Ali'nin elinin çıkıp ayak bileklerimizden tutarak kendine (metne) çekmesi, yani okuru düşünme, zaman zaman fısıltıyla, zaman zaman yüksek sesle okuma, hatta okuma anlarını uzatarak, kitaptan sanki uzaklaşarak o narsist ya da kahramanca ya da özgüven aşılayan paragrafları daha iyi sindirmeye itmesi Lacan formülasyonunun kendisidir. Bir dili kullanamaya başladığımız anda o dilin içinde içkin bir sınırlamayı da kabul ettiğimizi bilemeyiz çoğu kez. Tarık Ali'nin, "bilişsel haritalandırma"nın "estetik" kodlaması örneği olan romanında bu sınırların aşıldığını söyleyebiliriz.

.....

Sennur Sezer
Evrensel Gazetesi

Vazgeçmeyenler...

Küreselleşme adıyla dayatılan emperyalizm sanata inanılmaz boyutlarda yansıdı. Tarihsel adının zaman ve mekândan kopukluğunu örten cilasına sığınan, paganist mistik masallar bir yandan, cinselliği tiksinti düzeyinde işleyen, güya insan psikolojisini irdeleyen anlatılar bir yandan, okumayla ilgisini kesmeyenleri kuşatıyor. Yerlisi yabancısı ya televizyonda ya sanat sayfalarında çıkıyor önümüze. Okumaktan caydırmaya uğraşıyorlar. Benim gibi okumadan edemeyenlerin işi zor kısacası.

Ben ne kadar çalışırsam çalışayım, biraz okumadan edemem. Dönüp dönüp eski kitapları okumak da istemiyorum doğrusu. Tarık Ali'nin Ayna Korkusu ilaç gibi geldi bu yüzden... Doğrusunu söyleyeyim kapak arkasına bakarak aldım. "Yeni ve birleşik Almanya'da sosyalist inançlarından vazgeçmeyi kabul etmediği için işinden olan eski muhaliflerden Vlady, yabancılaşmış oğlu Karl'a yazdığı mektuplarla, kendi ailesinin komünizmle uzun ve tutkulu ilişkisinin ne anlama geldiğini anlatmaya çalışır. Bu aynı zamanda, devrime bütün bağlılıklarıyla Çeka'da görev yapmaya başlayan beş L'nin, bu beş L içinde yurtdışı istihbarat örgütünün şefi olan ve Kim Philby'i örgütüne katan Ludwig'e duyduğu aşk ancak komünist ideale bağlılığıyla eş tutulabilecek olan Vlady'nin annesi Gertrude'nin hikâyesidir."

Bu tanıtım anti-komünist bir romanı da tanımlayabilir. Bizde sol tarihsel roman yazmaya kalktığını söyleyip, sola söven yazar mı yok... Ama Tarık Ali'nin kimliğine güvendim galiba. Tarık Ali Pakistan doğumlu. Oxford'da okumuş. Kitlesel ve politik hareketlerde hep etkin olmuş. Şimdi New Left Review (Yeni Sol Görüş) dergisi editörlerinden. Sovyetler'deki sapmayı eleştiren bir kitabını anımsıyorum. Kitabı okumaya keyifle başladım. Altını çizdiğim satırlar şunlar:

"Umut dediğimiz şey, korkunun aksine, hiçbir zaman edilgen bir duygu olamaz. Umut hareket ister. Aktif insanlar ister. İnsanlar şimdiye kadar hep daha iyi bir hayat yaşama ihtimalinin hayalini kurmuşken birdenbire bundan vazgeçiyorlar."

"Eski düzenin, başka hiçbir şey olmasa da, en azından bir erdemi vardı. Onun varlığı bile bizi düşünmeye, isyan etmeye Duvarı yıkmaya kışkırtıyordu."

"Son yıllarda benim inançlarımla alay etmeye başladın ve bir keresinde milletin içinde benden dinozor olarak söz ettiğini duydum. (...) Dinozorlar bir milyon yıl önce ölüp gittiler, bizse kafayı hâlâ onlara takmışız neden peki? Çünkü soylarının nasıl ve neden tükendiğinin öyküsü gezegenimizin yaşamı hakkında çok şey öğretebiliyor bize. Hatta bir dinozoru genetik olarak yeniden yapmaktan bile söz edilebiliyor. Kısacası oğlum, ben dinozor olmaktan gurur duyarım."

Doğu Alman Cumhuriyeti'nin birleşmeden sonra yaşadığı yozlaşmaların anlatıldığı sayfalar da var işaretlediğim. Kitap bittiğinde bütününü sevip sevmeyeceğimi bilemiyorum. Ama şimdilik okumalar iyi gidiyor. Vazgeçmeyenlerden birinin serüvenini okuyorum çünkü. Kitabı Mehmet Harmancı çevirmiş. Türkçesi akıcı. Kitap Everest Yayınlarından.

Adları, eylemlerine uyan "sanat" dergilerinin gerçekçi edebiyata sövmek için, Sait Faik'i kullandığı, Köy Enstitüsü kaynakla yazarları kötüleme bahanesiyle sola çamur attığı günlerdeyiz. Büyük sermayenin kimi yazarlar için açılan kapalı zarf artırmalardaki hevesi, sizi onları okumaktan caydırmasın. Sait Faik'i başka baskılardan bulup okuyun. Örneğin Emek Öyküleri seçmelerinden. Sabahattin Ali'yi de. Can Yücel'i de. Eğer yazarlarınızı büyük sermaye satın alıyorsa bu onlar değerli olduğu için. Ya ilerici yayınevlerini destekleyip güçlendirin... Ya da sevdiğiniz yazarların mirasçılarının onların kitaplarını sermayeye devrine razı olun. Kitap meta olmaktan çıkana dek.

.....

Serhat Uyurkulak
Cumhuriyet Kitap

Elinizde bir zarf var; üzerinde 'Stalin Yoldaş'ın özel dikkatine' diye yazıyor. Birinci derecede öncelikli olduğu belirtilen bu mektupta Ludwik adında bir 'baş hain'in infazı ile ilgili bilgiler var. Okudukça midenizin inanılmaz bir korkuyla burkulduğunu hissediyorsunuz; en sonunda bulunduğunuz çatı katının penceresinden aşağı atlamak istiyorsunuz. Siz kim misiniz? Yukarıda adı geçen iki kişiden birinin oğlu...

Tarık Ali Avrupa'daki sol hareketin 60'lardan bu yana en tanınmış yüzlerinden biri. Pakistan doğumlu Oxford öğrencisi Ali, Doğulu olup da Batı'nın politik mücadelesinde öne çıkmayı başarmış oldukça renkli ve etkili bir yazar. Çeşitli sol dergilerin editörlüğünü yapan, oyun yazarı, gazeteci ve romancı Tarık Ali, Türkçede yeni yayımlanan bir romanıyla yeniden karşımızda: Ayna Korkusu (Fear of Mirrors).

Aynalardan kim korkar? En güzelin kim olduğunu aynaya sorup duran o ucube ve onun gibi ucubeler elbette. Onlar aslında aynaya bakamazlar ve bir an gelip de aynanın doğruyu söyleyivereceğinden korkarlar. Tarık Ali'nin bu romanı da bir ucubeye, geçen yüzyıla damgasını vurmuş hilkat garibesi bir komünizme ayna tutuyor. Üç kuşağın öyküsü ile harmanlanmış bu Avrupa tarihinde hem kişisel hem de politik çöküşlerin acı duygusu var. Hemen başındaki Ekim Devrimi ile büyük bir heyecan uyandıran yirminci yüzyılın daha da büyük bir trajediyle sona ermesini ve umudun mutlak bir umutsuzluğa dönüşmesini okumak pek kolay olmuyor. Tarık Ali'nin ustalığı tam da burada açığa çıkıyor kuşkusuz; bizi sadece politik bir sıkıntıyla (belki de kahırla) değil aynı zamanda komünizm idealine sıkı sıkıya bağlı kişilerin uğradığı ihanetler, her şeye rağmen hâlâ sol hareketin içinde kalabilmek için durmadan gayret eden devrimciler ve temelden sarsılmış yaşamlarını sürdürmenin yolunu bir biçimde (!) bulan kişiler ile bizi adeta aynı kitabın içinde baş başa bırakıyor. Ayna Korkusu bu yanıyla okuyucu için, hele bir de kendini bu tarihin bir parçası olarak gören ve ağırlığını omuzlarında duyan okurlar için bir korkunun üstüne gitme anlamı taşıyor denilebilir. Örümcekten korkanları örümcek dolu bir odaya kapatırlar, yüksekten korkanları yerden metrelerce yukarıda bir camın üstünde yürütürler, geçmişini unutmaya çalışan veya onunla bir daha karşılaşmamak için dua eden solu ise Tarık Ali felaketlerle dolu kendi tarihiyle yüzleştiriyor.

Elimizdeki zarfa dönelim; hani şu bizi çatı katından atacak kadar korkutucu olan mektuba. Bu mektup bir bakıma Ayna Korkusu'nun kendisidir ya da biz hem Ludwik'in hem de Stalin'in çocuklarıyız dersek yanlış olmayacaktır. Ne de olsa, az önce de belirttiğimiz gibi Tarık Ali'nin bu romanı ya okuyanı sözünü ettiği tarihin dışına atacak ya da onunla hesaplaşmasını sağlayıp içinde tutacak bir ayraç niteliği taşıyor. Yani ya pencereden atlayacağız (buna sıvışmak da denebilir belki) ya da hem o mektubu hem de Ayna Korkusu'nu kendimizi kaybetmeden ve ders alarak okuyacağız. Diğer yandan Stalin'in mi yoksa Ludwik'in mi hain olduğu veya bugünün güçlükle emekleyen komünist hareketinin gerçek babasının kim olduğu soruları ise Ayna Korkusu'nda açıkça tartışılıyor.

Ayna Korkusu Vlady Meyer'in, Doğu Almanyalı eski bir karşılaştırmalı edebiyat profesörünün oğluna yazdığı mektuplarla ve roman anlatıcısının ağzından aktarılanlarla gelişiyor. Ali bu ikili anlatımla birden fazla öyküyü belirli tarihsel ve kişisel anlarda çakıştırarak son derece akıcı bir olay örgüsü meydana getirmeyi başarmış. Vlady Meyer romanın merkezinde gibi görünse de aslında Ayna Korkusu hiçbiri birbirinden daha önemsiz olmayan üç farklı düzlemde ilerliyor. Bunlardan birincisi profesörün kişisel tarihi ki bunu esas olarak oğlu Karl'a yazdıklarından takip ediyoruz. Yirminci yüzyılın ilk kuşağına mensup, Ekim Devrimi'ni yaşamış devrimci bir annenin oğlu, kendini bildiğinden beri komünist ve Doğu Almanya'da muhalefet üyesi olan ve bu yüzden görevinden uzaklaştırılan Vlady gerçek bir dinozor. Bu tanımlamayı da zaten kendisi kullanıyor. Duvar yıkıldıktan ve birleşik Almanya kurulduktan sonra geçmişiyle bir başına kalan Vlady yeni Almanya'nın liberal partisinde kendine iyi bir mevki edinmiş olan oğluna düzenli olarak mektuplar gönderiyor. Bu mektuplar adeta birer günah çıkarma vesikaları, içten ve dürüst itiraflar. Fakat yine de inanmış bir solcu olarak Vlady'nin yalnızca geçmişin lekelerinden arınmaya çalışmadığı, bunun yanında oğlunu kıyasıya eleştirdiğini ve onu açıkça gerici bir kapitalist olmakla itham ettiğini görüyoruz.

Romanın aktığı diğer bir hat ise Vlady'nin annesi Gertrude'un Bolşevik Devrimi'ni yaşayan ateşli ve heyecanlı kuşağının öyküsü. Beş genç arkadaş (bunlardan birisi Ludwik) devrimin yarattığı dalgaya kendilerini bırakıyorlar ve sonunda Çeka'ya katılıp Sovyetler Birliği için Avrupa'da ajanlık yapmaya başlıyorlar; Gertrude da aynı örgütte çalışan bir ajan. Ludwik Avrupa'nın en geniş casusluk ağını kurmayı başaran, oldukça çalışkan ve etkileyici bir devrimci olarak Sovyetler Birliği'nde ve Avrupa'daki komünistler arasında adeta bir efsane haline geliyor. Ludwik'in hayatı romanın üçüncü boyutu ile, yani bizzat Bolşevizmin ve Avrupa'daki komünist hareketin tarihi ile örtüşüyor. Ekim Devrimi, Lenin, Troçki ve Stalin'in devrim süreci ve sonrasındaki gelişmelerde takındıkları roller, Alman Devrimi'nin yenilgisi, faşizmin yükselişi, İspanya İç Savaşı ve Moskova Duruşmaları, Ayna Korkusu'nun pelikülü olarak sürekli arka planda beliriyor.

Peki o zarf? Başta da belirttiğimiz gibi zarfta 'baş hain' Ludwik ile ilgili son derece önemli bilgiler var ve bunlar Stalin'e iletilmek üzere yazılmış. Bu zarfı elinde tutan gerçekte Vlady'dir ve mektubu okuduğu anda babası Ludwik'in uğradığı akıl almaz ihanetten haberdar olur. Romanın bu kısımlarında Stalin'in devrim zamanı kadrolarını ve eski Bolşevikleri ortadan kaldırttığı o korkunç terör dönemi ve yıllarını aktif bir komünist olarak geçirmiş Ludwik'in kendini içinde bulduğu çıkmaz tüm şiddetiyle göz önüne seriliyor. İnançları uğruna mücadeleye devam etmek veya sinmek, kaybolmak arasında yapılması gereken bir seçim hem Ludwik'in hem de Vlady'nin öykülerinde öyle bir çakışma meydana getiriyor ki solun tarihi içindeki iki geriye çekilme dönemi bu yolla hem tarihsel-politik hem de kişisel trajediler boyutuyla tam ve eksiksiz bir tablo yaratıyor.

Tarık Ali, Ayna Korkusu'nda solu yalnızca kendi geçmişiyle karşı karşıya getirmekle yetinmiyor. Hayatını özverili ve sadık bir Bolşevik olarak yaşamış Ludwik'in, inandığı tüm ilkeler bir bir ayaklar altına alınırken ve kendisiyle en çok güvendiği yoldaşlarının hayatı Stalinist bürokrasi tarafından tehdit edilirken tercih ettiği yol veya duvarın yıkılıp da solun itibarının dibe vurmasından sonra Vlady'nin sergilediği tutum Tarık Ali'nin çeşitli tarihsel dönüm noktaları ve bugünün solu hakkında ne düşündüğünü açıklayan unsurlar olarak öne çıkıyor. Örneğin Vlady, Karl'a gönderdiği mektuplardan birinde, "Marx'ı birçok açıdan eleştirebilirsin, ama onu sözde-sosyalist deneyimlerimizden sorumlu tutmak haksızlık olur. Lütfen, bunu demagoglara bırak," diye yazıyor. Ludwik ise hareketten çekilme veya harekette kalma nedenlerini içeren iki tane liste hazırlıyor. Birincisi kalma nedenlerinin bulunduğu liste ve en önemli maddesi şu: Devrim onarılamayacak kadar yozlaşmıştır. İkinci listede ise kalmak için hiçbir politik neden yer almıyor. Fakat "SSCB Komünist Partisi Merkez Komitesi'ne" başlığıyla yazdığı mektupta öyle ifadeler kullanıyor ki bunları okuduğumuzda Ludwik'in (ve Tarık Ali'nin) titiz ve açık bir biçimde sosyalist hareketin vardığı noktaya dair bir yargıda bulunmaya çalıştığını görüyoruz: "Şu ana kadar hep yanı başınızda yürüdüm. Ama bundan böyle tek bir adım bile atmayacağım. Yollarımız ayrılıyor! Bundan sonra sesini çıkarmayan Stalin'in suç ortağı olur, işçi sınıfına ihanet eder. Ben yirmi yaşımdan beri sosyalizm uğruna savaşıyorum... Sosyalizmi kurtarmak için her şeye yeniden başlayacak gücüm var." Bunun da ötesinde Ludwik SSCB ile ilişkisini kestikten sonra "Amsterdam'daki bir güvenilir arkadaşı, özellikle Hollandalı muhalif komünist Snevliet'le temasa geçmek, onun aracılığıyla hizmetlerini ve sistemin içyüzü hakkındaki geniş bilgilerini Troçki'ye sunmak" istiyor.

Sosyalist davanın kendine ve başkalarına verdiği zararlar yüzünden Avrupa devrimcilerinin en uygun sembolünün yara olduğunu yazıyor Tarık Ali. Ayna Korkusu'nu okurken insan bir yerinde bir yaranın kabuğunun soyulduğunu hissediyor. O kabuğun altından çıkan deri galiba tüm dünya sosyalistlerine ait bir hatıranın izi olarak kalacak. Yine de Ali'nin tüm soğukkanlı anlatımına rağmen iç burkan romanı bir düğüm ânıyla kazınıyor okuyucunun aklına. Tekrar o zarfı açalım ve Stalin için yazılmış Ludwik'in infazını anlatan o raporu okuyalım: "Tenha bir yerde durup Ludwik'i arabadan indirerek infaz ettik. Son ana kadar ihanetini sürdürdü. 'Stalin'in sistemi terör üzerine kuruludur. Fazla devam etmeyecektir. Yaşasın Dünya Devrimi...' diye bağırdı."

Zaferle başladığı bir yüzyılı ağır bir yenilgiyle bitiren sosyalizmin ve onun için yaşamlarını adayan yanı başınızdaki, evinizdeki, içinizdeki insanların öyküsünü bulacaksınız Ayna Korkusu'nda. Hem de bu Doğulu bir devrimcinin yakaladığı çarpıcı ayrıntılarla bezenmiş bir Avrupa romanı.

127
0
0
Yorum Yaz